Curvo Studio

Kısım 2 · Bölüm 10

RC zaman sabiti: kondansatörün şarj ve deşarj olması

Bir direnç ile kondansatörün zaman sabiti τ = R × C'dir. Kondansatör sabit bir kaynaktan dirençle şarj edildiğinde bir τ sonunda kaynak geriliminin %63,2'sine ulaşır, 5τ sonunda ise pratikte dolmuştur (%99,3). R = 10 kΩ ve C = 100 µF için τ = 1 s'dir.

Zaman sabiti ne anlama gelir

Kondansatör gerilimini bir anda değiştiremez; bu yüzden bir kaynak dirençle bağlandığında gerilim yavaş yavaş yükselir. Direnç şarj akımını sınırlar, kondansatör doldukça akım azalır ve yükseliş yavaşlar. Ortaya üstel bir eğri çıkar.

Bu eğrinin hızını tek bir sayı belirler: zaman sabiti τ=R×C\tau = R \times C. RR ohm, CC farad olarak alındığında sonuç saniyedir. Direnç ya da kapasitans büyüdükçe kondansatör daha yavaş şarj olur. Deşarjı da aynı τ\tau belirler.

Şarj ve deşarj formülleri

VsV_s kaynağından RR üzerinden, 0 V'tan başlayan şarj:

vC(t)=Vs(1−e−t/τ),i(t)=VsR e−t/τv_C(t) = V_s \left(1 - e^{-t/\tau}\right), \qquad i(t) = \frac{V_s}{R}\, e^{-t/\tau}

V0V_0 başlangıç geriliminden RR üzerinden deşarj:

vC(t)=V0 e−t/τv_C(t) = V_0\, e^{-t/\tau}

Şarj sırasında vv gerilimine ulaşma süresi t=−τln⁡(1−v/Vs)t = -\tau \ln(1 - v/V_s) olur. Kullanışlı bir kural: t=τln⁡10=2,3τt = \tau \ln 10 = 2{,}3\tau sonunda kondansatör %90'dadır; %10'dan %90'a yükselme süresi yaklaşık 2,2τ2{,}2\tau'dur.

Neden %63 ve 5τ

Şarj formülünde t=τt = \tau yazılırsa 1−e−1=0,6321 - e^{-1} = 0{,}632 bulunur. Her yeni zaman sabiti, kalan farkın %63,2'sini kapatır:

  • 1τ sonunda: son gerilimin %63,2'si
  • 2τ sonunda: %86,5
  • 3τ sonunda: %95,0
  • 4τ sonunda: %98,2
  • 5τ sonunda: %99,3

Pratikte kondansatör yaklaşık 5τ5\tau sonra tam dolmuş (ya da boşalmış) sayılır. Kondansatör simülatörü de RC şarjını bu süre aralığında gösterir.

Çözülmüş örnek: R = 10 kΩ, C = 100 µF, 5 V kaynak

1. Zaman sabiti: τ=10 kΩ×100 μF=1 s\tau = 10\,\mathrm{k\Omega} \times 100\,\mathrm{\mu F} = 1\,\mathrm{s}. 2. 1 s sonraki gerilim: 5×(1−e−1)=3,16 V5 \times (1 - e^{-1}) = 3{,}16\,\mathrm{V}. 3. 3 s sonraki gerilim: 5×(1−e−3)=4,75 V5 \times (1 - e^{-3}) = 4{,}75\,\mathrm{V}. 4. Örneğin bir lojik eşiği olan 3,3 V'a ulaşma süresi: t=−1×ln⁡(1−3,3/5)=1,08 st = -1 \times \ln(1 - 3{,}3/5) = 1{,}08\,\mathrm{s}. 5. Şarj akımı: 5/10 kΩ=0,5 mA5 / 10\,\mathrm{k\Omega} = 0{,}5\,\mathrm{mA} ile başlar, bir zaman sabiti sonra 0,5×e−1=0,18 mA0{,}5 \times e^{-1} = 0{,}18\,\mathrm{mA}'e düşer. 6. Alçak geçiren filtre olarak aynı devrenin kesim frekansı fc=1/(2πRC)=0,16 Hzf_c = 1/(2\pi R C) = 0{,}16\,\mathrm{Hz}'dir.

%90'a (4,5 V) ulaşmak 2,3 s2{,}3\,\mathrm{s} sürer; kondansatör yaklaşık 5 s sonra doludur.

RC zaman sabiti nerede kullanılır

  • Zamanlama ve gecikme: 555 zamanlayıcısı ve mikrodenetleyici reset devreleri gecikmeyi bir RC ağıyla belirler.
  • Filtreler: RC alçak geçiren filtre fc=1/(2πRC)f_c = 1/(2\pi R C) altındaki frekansları geçirir, daha yükseklerini bastırır.
  • Anahtar sekmesini (debounce) giderme, PWM sinyalini düzleştirme ve sinyal kenarını yavaşlatma.
  • Besleme ayrıştırma: kondansatörün eşdeğer seri direnci, ESR, RR'ye eklenir ve devrenin tepki hızını değiştirir.

Bobinler için karşılığı RL zaman sabiti'dir; aynı üstel şekil pek çok başka sistemde de görülür.

Kondansatör simülatöründe deneyin

Kondansatör simülatörünü açın. Besleme gerilimini, kapasitansı, direnci ve ESR'yi ayarlayın ve 5τ boyunca RC şarj eğrisini izleyin.

  • Direnci iki katına çıkarın ve eğrinin yükselmesinin iki kat uzun sürdüğüne bakın; çünkü τ\tau iki katına çıkar.
  • Bir zaman sabitindeki gerilimi 0,632×Vs0{,}632 \times V_s ile karşılaştırın.
  • Empedansın frekansla nasıl değiştiğine bakın; bu, zaman sabitini 1/(2πRC)1/(2\pi R C) filtre kesim frekansına bağlar.

Empedans, ESR ve frekans

İdeal bir kondansatörün empedansı 1/(2πfC) olup frekansla düşer; bu yüzden AC'yi geçirir, DC'yi keser. Gerçek parçalarda uçlardan, folyodan ve dielektrik kayıplarından gelen eşdeğer seri direnç (ESR) ile küçük bir seri endüktans bulunur. ESR, empedans eğrisine bir taban koyar: belli bir frekanstan sonra kapasitansı artırmak empedansı düşürmez. ESR ayrıca dalgalanma akımını ısıya çevirir; bu yüzden besleme ayrıştırmasında düşük ESR'li tipler tercih edilir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • C. K. Alexander ve M. N. O. Sadiku, "Fundamentals of Electric Circuits", birinci dereceden devreler bölümü.
  • J. W. Nilsson ve S. A. Riedel, "Electric Circuits", RL ve RC devrelerinin doğal ve basamak cevapları bölümü.
  • P. Horowitz ve W. Hill, "The Art of Electronics", kondansatörler ve RC devreleri bölümleri.

Simülatörde deneyin

Sık sorulan sorular

RC zaman sabiti formülü nedir?
τ=R×C\tau = R \times C; RR ohm, CC farad alındığında τ\tau saniye çıkar. 10 kΩ ve 100 µF için 1 s'dir.
Kondansatör neden bir zaman sabiti sonra %63'e ulaşır?
v=Vs(1−e−t/τ)v = V_s(1 - e^{-t/\tau}) formülünde t=τt = \tau yazınca 1−e−1=0,6321 - e^{-1} = 0{,}632 çıkar. Her yeni zaman sabiti kalan farkın %63,2'sini kapatır.
Kondansatör ne kadar sürede tamamen şarj olur?
Kuramsal olarak hiçbir zaman, ama 5τ5\tau sonunda besleme geriliminin %99,3'üne ulaşır ve dolmuş sayılır. τ\tau = 1 s ise bu yaklaşık 5 s eder.
Belirli bir gerilime ulaşma süresini nasıl bulurum?
t=−τln⁡(1−v/Vs)t = -\tau \ln(1 - v/V_s) formülünü kullanın. 5 V'luk kaynaktan 3,3 V'a ulaşmak için, τ\tau = 1 s iken 1,08 s gerekir.
Kondansatör neden DC'yi keser, AC'yi geçirir?
Tamamen dolan kondansatör sabit bir DC kaynaktan artık akım çekmez, yani açık devre gibi davranır. Alternatif gerilim ise onu sürekli şarj ve deşarj ettiği için akım akmaya devam eder ve 1/(2πfC) empedansı frekans arttıkça düşer. Simülatördeki empedans grafiği bunu gösterir.
Kondansatörün anma gerilimi aşılırsa ne olur?
Dielektrik delinebilir ve akım içinden geçer. Seramik ve film kondansatörler kısa devre olabilir; alüminyum elektrolitikler ısınır, gaz salar, şişer ya da patlar. Ters bağlantı da aynı derecede zararlıdır. Çalışma gerilimini anma değerinin belirgin biçimde altında tutun. Besleme gerilimi anma değerini aştığında simülatör uyarı verir.