Curvo Studio

Kısım 2 · Bölüm 9

Transformatör nasıl çalışır: karşılıklı indüksiyon, sarım oranı ve kayıplar

Transformatör AC gerilimi karşılıklı indüksiyonla değiştirir: primer sargıdaki alternatif akım demir nüvede değişen bir akı oluşturur ve bu akı sekonder sargıda gerilim indükler. Gerilim oranı sarım oranına eşittir, V1 / V2 = N1 / N2; akım oranı bunun tersidir, I1 / I2 = N2 / N1. Böylece güç (neredeyse) korunur.

Karşılıklı indüksiyon

Aynı demir nüveye sarılmış iki bobin aynı manyetik akıyı paylaşır. Primer sargıya alternatif bir V1 gerilimi uygulandığında, nüvede alternatif bir Φ\Phi akısı oluşturan bir akım akıtır. Faraday yasasına göre değişen akı, iki sargının her sarımında bir EMK indükler. Her ikisinden de aynı akı geçtiği için sarım başına gerilim ikisinde de aynıdır:

e=dΦ/dte = \mathrm{d}\Phi/\mathrm{d}t (sarım başına); dolayısıyla V1/N1=V2/N2V_1 / N_1 = V_2 / N_2

Primer gerilimi ile akı birbirine bağlıdır. Sinüzoidal bir besleme için tepe akı

Φmax=V1/(4,44×f×N1)\Phi_{\mathrm{max}} = V_1 / (4{,}44 \times f \times N_1)

ve tepe akı yoğunluğu Bmax=Φmax/AB_{\mathrm{max}} = \Phi_{\mathrm{max}} / A'dır; burada A nüve kesitidir. Bu formül, 50 Hz için tasarlanmış bir transformatörün 20 Hz'de neden aşırı ısındığını açıklar: frekans düştükçe akı artar, ta ki demir doyana kadar. Akı, uygulanan gerilimin 90° gerisindedir.

Sarım oranı, gerilim ve akım

Kayıpsız ve kuplajı mükemmel ideal bir transformatör için:

V1/V2=N1/N2V_1 / V_2 = N_1 / N_2
I1/I2=N2/N1I_1 / I_2 = N_2 / N_1
V1×I1=V2×I2V_1 \times I_1 = V_2 \times I_2

Alçaltıcı transformatörün sekonderinde daha az sarım vardır: daha düşük gerilim, daha yüksek akım. Yükseltici transformatör bunun tersidir. Transformatör güç üretmez; gerilimi akımla takas eder. Enerji nakil hatlarının çok yüksek gerilim kullanmasının nedeni budur: aynı güç için akım küçüktür, bu yüzden iletkenlerdeki I2RI^2R kaybı küçüktür ve iki uçtaki transformatörler güvenli bir gerilime ve bu gerilimden dönüşümü yapar.

Sekonderdeki bir RR yük direnci, primerde R×(N1/N2)2R \times (N_1 / N_2)^2 olarak görünür. Bu empedans dönüşümü ses ve radyo devrelerinde uyumlama için kullanılır.

Gerçek transformatör

Gerçek bir transformatör ideal olandan birkaç yönden ayrılır.

  • Mıknatıslama akımı: yüksüzken bile primer, nüvede akıyı oluşturmak için küçük bir akım çeker. Tipik olarak anma akımının yüzde birkaçı kadardır ve gerilimin yaklaşık 90° gerisindedir.
  • Bakır kayıpları: sargı dirençleri, yük akımının karesiyle orantılı I2RI^2R ısınmasına yol açar.
  • Nüve kayıpları: değişen akı demirde histerezis kaybı ve girdap akımı kaybı üretir. Yüke değil, gerilime ve frekansa bağlıdırlar. Girdap akımlarını azaltmak için nüveler ince yalıtımlı laminasyonlardan yapılır.
  • Kaçak akı: akının bir kısmı yalnızca bir sargıyı sarar. Küçük bir seri indüktans gibi davranır ve yük altında gerilim düşümüne yol açar. 0 ile 1 arasındaki kuplaj katsayısı kk, sargıların akıyı ne kadar iyi paylaştığını tanımlar; iyi yapılmış güç transformatörlerinde kk, 1'e çok yakındır.

Bunlar yüzünden sekonder gerilimi yük arttıkça biraz düşer ve çıkış gücü girişten azdır.

V₁R₁jX₁RcjXmN₁ : N₂R₂jX₂ZLI₁I₂
Gerçek bir transformatörün eşdeğer devresi: sargı dirençleri, kaçak reaktanslar ve mıknatıslama kolu.

Transformatör neden AC ister?

Faraday yasası değişen bir akı gerektirir. Bir transformatörü DC kaynağa bağlarsanız, devreye girme anında kısa bir darbe olur, sonra sabit bir akı sekonderde hiçbir şey indüklemez. Daha kötüsü, primer direnci küçüktür; bu yüzden DC akım yalnızca sargı direnciyle sınırlanır ve sargıyı yakar. Transformatör bu yüzden yalnızca AC (ya da darbeli DC) ile çalışır; daha yüksek frekans aynı gerilim için daha küçük bir nüveye izin verir. Anahtarlamalı güç kaynaklarının onlarca kilohertzde, uçakların ise 400 Hz'de çalışmasının nedeni budur.

Verim ve anma gücü

Verim, çıkış gücünün giriş gücüne oranıdır:

η=Pout/(Pout+Pnu¨ve+Pbakır)\eta = P_{\mathrm{out}} / (P_{\mathrm{out}} + P_{\text{nüve}} + P_{\text{bakır}})

Büyük güç transformatörleri %98–99'un üzerine çıkar. Isınma, fazı ne olursa olsun gerilime ve akıma bağlı olduğundan watt değil, volt-amper (VA ya da kVA) cinsinden anmalandırılırlar. En yüksek verim bakır kaybının nüve kaybına eşit olduğu noktada oluşur; bu genellikle anma yükün yarısı ile dörtte üçü arasındadır. Hafif yükte sabit nüve kaybı baskın çıkar, bu yüzden verim düşer.

Çözümlü örnek: bir transformatörün primeri 2400 V, sekonderi 240 V'tur ve rezistif bir yüke 10 kVA verir.

  • Sarım oranı N1/N2=2400/240=10N_1 / N_2 = 2400 / 240 = 10.
  • Sekonder akımı I2=10 000/240=41,7I_2 = 10\,000 / 240 = 41{,}7 A.
  • Primer akımı I1=I2/10=4,17I_1 = I_2 / 10 = 4{,}17 A.

Kayıplar 200 W ise (nüve 100 W, bakır 100 W), giriş 10,2 kW ve verim 10/10,2=%98,010 / 10{,}2 = \%98{,}0'dir.

Simülatör transformatörü nasıl modeller?

Curvo Studio'nun tek fazlı transformatör simülatörü, 25 cm²'lik sabit bir nüve kesiti ve 1,6 T doyma sınırı olan sinüzoidal kararlı durum öğretim modelidir. Tam bir eşdeğer devre değildir.

  • Yüksüz sekonder gerilimi V1×(N2/N1)×kV_1 \times (N_2 / N_1) \times k'dır; burada kk kuplaj katsayısıdır.
  • Tepe akı yoğunluğu Bmax=V1/(4,44×f×N1×A)B_{\mathrm{max}} = V_1 / (4{,}44 \times f \times N_1 \times A)'dır. 1,6 T'yı aşarsa nüve doymuştur ve sekonder gerilimi buna göre küçültülür.
  • Yük bir dirençtir. Sekonder akımı V2/RV_2 / R'dir ve çıkış gücü anma VA'nın %94'ünü aşmayacak şekilde sınırlanır.
  • Verim, yüke bağlı basit bir fonksiyondur: hafif yükte %88'den tam yükte %95'e çıkar ve %96 ile sınırlanır. Dahilen kullanılan primer akımı, çıkış gücünün bu verime ve primer gerilimine bölümüdür.
  • Mıknatıslama akımı, histerezis, kaçak reaktans ve sıcaklık ayrıca modellenmez.

Varsayılan 500 VA, 230 V, 50 Hz, 500 : 50 sarım, k=0,98k = 0{,}98 ve 10 Ω yüktür. Simülatör V2=22,5 VV_2 = 22{,}5\,\mathrm{V}, I2=2,25I_2 = 2{,}25 A ve 0,83 T tepe akı yoğunluğunu gösterir. Bunu ideal hesapla karşılaştırın: 230/10=23 V230 / 10 = 23\,\mathrm{V} ve 2,3 A. Model dahilen yaklaşık 50,8 W çıkış gücü ve yaklaşık %88,7 verim de hesaplar, ancak bunlar gösterge olarak sunulmaz.

Transformatör simülatöründe deneyin

Tek fazlı transformatör simülatörünü açın ve aşağıdakileri deneyin.

  • Sarım oranını kontrol edin: 500 primer ve 50 sekonder sarımla Sarım oranı 0,1'dir ve 230 V'ta V2V_2 yaklaşık 22,5 V'tur. Kuplaj katsayısı'nı 1,00 yapın; V2V_2 tam olarak 23 V olur.
  • Sekonder sarım sayısı'nı 1000'e (ve Yük direnci'ni 100 Ω'a) çıkarın. Sekonder gerilimi yaklaşık 451 V olur; yani transformatör gerilimi yükseltir. Sekonder akımı, modelin anma VA'nın %94'ü olan çıkış gücü sınırı nedeniyle yaklaşık 1 A'de tutulur; 100 Ω üzerindeki 451 V'un vereceği 4,5 A'in çok altındadır.
  • Yük direnci'ni 1 Ω'a düşürün. I2I_2 yalnızca yaklaşık 21 A'e çıkar, çünkü çıkış gücü 470 W ile (500 VA'nın %94'ü) sınırlıdır; sınır olmasaydı 22,5 A olurdu.
  • Şebeke frekansı'nı 50 Hz'den 20 Hz'e düşürün. Bmax (Nüve akı yoğunluğu) 1,6 T doyma sınırının üzerine (yaklaşık 2,1 T'ya) çıkar, nüve doymuş olarak işaretlenir ve V2V_2 düşer. Bu, frekans dersinin uygulamadaki hâlidir.
  • Primer gerilimi'ni 0 yapın; besleme yoksa akı da sekonder gerilim de olmadığını görün.

Gerilim ve manyetik akı dalga şekilleri grafikleri, primer ve sekonder gerilimlerini aynı fazda, nüve akı yoğunluğunu ise gerilimin yaklaşık 90° gerisinde gösterir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • S. J. Chapman, "Electric Machinery Fundamentals", McGraw-Hill.
  • A. E. Fitzgerald, C. Kingsley ve S. D. Umans, "Electric Machinery", McGraw-Hill.
  • IEC 60076-1, "Power transformers: General".

Simülatörde deneyin

Sık sorulan sorular

Transformatör nasıl çalışır?
Primer sargıdaki AC akım, demir nüvede değişen bir manyetik akı oluşturur. Akı sekonder sargıyı sarar ve Faraday yasasıyla onda bir gerilim indükler. Her sargıdaki gerilim, sarım sayısıyla orantılıdır.
Transformatör sarım oranı formülü nedir?
V1/V2=N1/N2=I2/I1V_1 / V_2 = N_1 / N_2 = I_2 / I_1. Sekonderde daha çok sarım, daha yüksek gerilim ve daha düşük akım demektir. Daha az sarım, daha düşük gerilim ve daha yüksek akım demektir.
Transformatör neden DC ile çalışamaz?
Transformatör değişen bir akıya dayanır. Sabit DC akım sabit bir akı verir; bu da sekonderde gerilim indüklemez, primer akımı da yalnızca düşük direnciyle sınırlandığından sargı yanabilir.
Transformatördeki kayıplar nelerdir?
Bakır kayıpları (sargılardaki I2RI^2R), nüve kayıpları (demirdeki histerezis ve girdap akımları) ve kaçak akı ile başıboş (stray) etkilerden gelen küçük bir kayıp. Nüve kayıpları yükten bağımsız olarak sabittir; bakır kayıpları akımın karesiyle artar.
Transformatör neden kW yerine kVA ile anmalandırılır?
Isınma yükün güç faktörüne değil, gerilime ve akıma bağlıdır. kVA cinsinden anma, yük ne olursa olsun sınırı söyler.
Curvo Studio simülatörü mıknatıslama akımını ve kaçağı modelliyor mu?
Ayrı olarak değil. Kuplaj katsayısı, sabit nüve alanı, doyma sınırı ve yüke bağlı bir verimi olan, basitleştirilmiş bir kararlı durum modelidir. Sarım oranını, akı yoğunluğunu ve yük ile frekansın etkisini göstermek için tasarlanmıştır.
Transformatör tasarlandığından düşük frekansta çalıştırılırsa ne olur?
Belirli bir gerilimde nüve akısı frekansla ters orantılıdır (V ≈ 4,44 × f × N × Φ). 50 Hz için tasarlanmış bir transformatörü aynı gerilimle daha düşük frekansta çalıştırmak nüveyi doyuma iter; mıknatıslanma akımı ve ısınma keskin biçimde artar. Frekansı düşürdükçe simülatör nüve doyması konusunda uyarır.