Curvo Studio

Kısım 6 · Bölüm 39

Senkron jeneratörler: uyartım, yük açısı ve şebeke senkronizasyonu

Senkron jeneratör (alternatör), frekansı hızıyla belirlenen AC üretir: f = p × n / 120. Alan akımı gerilimi, şebekeye bağlandıktan sonra da reaktif gücü kontrol eder; etkin gücü ise tahrik makinesi belirler. Şebekeye bağlanabilmesi için geriliminin, frekansının, faz açısının ve faz sırasının şebekeyle aynı olması gerekir.

Alternatör AC'yi nasıl üretir?

Senkron jeneratörün rotorunda bir DC alan sargısı (küçük makinelerde bilezikler üzerinden beslenir), statorunda üç fazlı bir armatür sargısı vardır. Buhar türbini, hidrolik türbin ya da dizel motor gibi bir tahrik makinesi rotoru döndürür. Dönen alan stator iletkenlerini keser ve birbirinden 120° farklı üç gerilim indükler. Frekans rotor hızına kilitlidir:

f=p×n/120f = p \times n / 120

Burada pp kutup sayısı ve nn dev/dk cinsinden hızdır.

  • 1500 dev/dk'da 4 kutup: 50 Hz
  • 1800 dev/dk'da 4 kutup: 60 Hz
  • 3000 dev/dk'da 2 kutup: 50 Hz (tipik buhar türbini alternatörü)
  • 250 dev/dk'da 24 kutup: 50 Hz (yavaş hidrolik alternatör)

Makineye senkron denir; çünkü asenkron makinenin aksine rotor, stator akımlarının oluşturduğu dönen alanın hızında, kayma olmaksızın tam olarak döner.

Uyartım gerilimi belirler

Her fazda indüklenen EMK, EfE_f, hızla ve alan akısıyla orantılıdır; akı da alan akımına bağlıdır. Uyartımı artırmak EfE_f'yi yükseltir. Boşta uç gerilimi EfE_f'ye eşittir, bu yüzden alan akımı gerilim kontrolüdür. EfE_f'nin alan akımına göre eğrisi boşta çalışma (açık devre) karakteristiğidir ve demir doyduğu için bükülür.

Yük altında armatür akımı, armatür reaksiyonunu ve kaçağı birlikte temsil eden makinenin senkron reaktansı XsX_s üzerinden akar. Bir faz

Ef=V+(Ra+jXs)×IE_f = V + (R_a + jX_s) \times I

ile tanımlanır. Düşümün büyük kısmı reaktiftir, bu yüzden gerilim yükün güç faktörüne güçlü biçimde bağlıdır. Geri (endüktif) yük alanı zayıflatır; gerilim çöker ve uyartımın artırılması gerekir. İleri (kapasitif) yük mıknatıslar ve gerilim boştaki değerinin üzerine çıkabilir. Gerçek bir santraldeki otomatik gerilim regülatörü, gerilimi sabit tutmak için alan akımını ayarlar.

EfRajXsVtIa
Senkron jeneratörün faz başına eşdeğer devresi.

Senkronizasyonun dört koşulu

Bir alternatör ile canlı bir şebeke arasındaki kesiciyi senkron değillerken kapatmak, dönen iki mili debriyajla birleştirmeye benzer: çok büyük akımlar ve torklar akar. Kapatmadan önce dört koşul sağlanmalıdır.

  • Eşit gerilim: şebeke geriliminin yüzde birkaçlık bir aralıkta.
  • Eşit frekans: neredeyse aynı, böylece faz farkı yalnızca yavaşça değişir.
  • Eşit faz açısı: jeneratör gerilimi, kapama anında çevrimin şebeke gerilimiyle aynı noktasından geçmelidir.
  • Aynı faz sırası: A-B-C'ye karşı A-B-C, A-C-B değil. Bu, devreye almada bir kez kontrol edilir.

Operatör makineyi hıza getirir, alanı gerilimi eşleştirecek biçimde ayarlar ve ardından frekans şebekeninkinden yalnızca çok az farklı olana kadar hızı inceden ayarlar. Senkronoskop faz farkını bir ibreyle gösterir: jeneratör biraz hızlıysa ibre yavaşça bir yöne, biraz yavaşsa öbür yöne döner. Kesici, ibre faz açısının sıfır olduğu saat 12 konumuna varmadan hemen önce kapatılır. Lambalar ve otomatik senkronizörler aynı işi yapar.

Açı farklıyken kapatmak, yalnızca makinenin alt geçici (subtransient) reaktansıyla sınırlanan, anma akımının birçok katı bir tepe akım doğurur ve mile şok verir.

Etkin güç, reaktif güç ve yük açısı

Makine büyük bir şebekeye (sonsuz bara) paralel bağlandığında gerilim ve frekansı şebeke belirler, hız artık değişemez. İki kontrol bu durumda ayrı roller üstlenir:

  • Tahrik makinesi etkin gücü kontrol eder. Türbin vanasını açmak rotora daha çok mil gücü iter ve rotor kutup ekseni stator alanının önünde daha büyük bir yük açısı δ\delta kadar ilerler. Güç
P=3×V×Ef×sin⁡δ/XsP = 3 \times V \times E_f \times \sin \delta / X_s

olur (direnç ihmal edilerek, faz başına büyüklükler kullanılır) ve δ=90∘\delta = 90^\circ'de en büyüktür. Bunun ötesinde makine senkronizmayı tutamaz ve bir kutup kaydırır; bu kararlılık kaybıdır.

  • Alan akımı reaktif gücü kontrol eder. Aşırı uyarılmış makine (EfE_f büyük) şebekeye, bir kondansatör gibi, reaktif güç verir. Az uyarılmış makine onu çeker. Alanı değiştirmek akımı ve güç faktörünü değiştirir, etkin gücü değiştirmez.

Sabit güçte armatür akımını alan akımına göre çizmek V eğrisini verir: minimum birim güç faktöründedir ve akım iki yanda da artar; aşırı uyarılmışken geri tarafa, az uyarılmışken ileri tarafa.

Çözümlü örnek

100 kVA, 400 V, 50 Hz, dört kutuplu bir alternatörün senkron reaktansı faz başına 1,6 Ω'dur.

1. Hız: n=120×f/p=120×50/4=1500n = 120 \times f / p = 120 \times 50 / 4 = 1500 dev/dk. 2. 0,8 güç faktöründe anma etkin gücü: 100×0,8=80 kW100 \times 0{,}8 = 80\,\mathrm{kW}. Anma akımı 100 000/(3×400)=144100\,000 / (\sqrt{3} \times 400) = 144 A'dir. 3. Ef=VE_f = V (faz başına yaklaşık 231 V) iken δ=90∘\delta = 90^\circ'deki maksimum güç: Pmax=3×231×231/1,6=100 kWP_{\mathrm{max}} = 3 \times 231 \times 231 / 1{,}6 = 100\,\mathrm{kW}. Alan, EfE_f 1,5 V olacak kadar yükseltilirse maksimum 150 kW olur; yani alan akımı aynı zamanda bir kararlılık payıdır.

%60 türbin gücünde jeneratör şebekeye 48 kW'ın biraz altında güç verir. Alanı artırmak yalnızca reaktif gücü değiştirir.

Simülatör senkron jeneratörü nasıl modeller?

Curvo Studio'nun senkron jeneratör simülatörü silindirik rotorlu, faz başına bir model kullanır: Ef=V+(Ra+jXs)×IE_f = V + (R_a + jX_s) \times I; burada XsX_s anma noktasından türetilen 1 pu, RaR_a 0,015 pu'dur ve boşta karakteristik doyumludur. Tahrik makinesi rijit bir tahriktir: hız yük altında düşmez. İki mod vardır.

  • Adalı: alternatör kendi sabit empedanslı yükünü besler. Hız frekansı, alan akımı gerilimi belirler; yük ise akımı ve gerilim çökmesini ya da yükselmesini belirler.
  • Şebekede: sonsuz bir bara gerilimi ve frekansı belirler. Kesici yalnızca gerilim (±%5 içinde), frekans (±0,2 Hz), faz açısı (±10°) ve faz sırası birlikte uyuşuyorsa kapatılabilir. Kapatıldıktan sonra türbin gücü etkin gücü, alan akımı reaktif gücü belirler. Yük açısı sönümlü bir salınımla oturur ve kararlılık sınırı aşılırsa senkronizma kaybı görünür.

Senkronoskop açısı, sürekli dönen bir ibre değil, durağan bir kaydırıcıdır; 3B sahnedeki ibre yalnızca frekans farkı sınırın dışındayken döner. Modelde çıkık kutup etkisi, hız regülatörü düşümü (droop) ve otomatik gerilim regülatörü yoktur.

Varsayılan 100 kVA, 400 V, 4 kutuplu makine için (senkron reaktans 1,6 Ω, anma alan akımı 10 A), 1500 dev/dk'da adalı, 0,8 geri güç faktörlü %60 yükte ve 8 A alanla simülatör 50 Hz, 403,7 V, 87,4 A ve 19,1° yük açısı verir.

Senkron jeneratör simülatöründe deneyin

Senkron jeneratör simülatörünü açın ve aşağıdakileri deneyin.

  • Adalı modda Alan (uyartım) akımı'nı 8 A'den 6 A'e düşürün. Uç gerilimi yaklaşık 404 V'tan yaklaşık 308 V'a düşer ve düşük gerilim uyarısı görünür. 8 A alanla Yük'ü %0 yapın; gerilim 584 V'a çıkar, çünkü yüksüzken uç gerilimi uyartım EMK'sına eşittir.
  • Yük türü'nü Kapasitif (ileri) yapın ve gerilimin yükle arttığını görün; Endüktif (geri) ise onu düşürür. (Yük güç faktörü ayarı ayrıdır.)
  • Tahrik makinesi hızı'nı değiştirin ve f=p×n/120f = p \times n / 120'yi izleyen frekansı gözleyin.
  • Çalışma modu'nu Şebekede'ye çevirin. Senkronizasyon panelinde dört koşulu (Gerilim, Frekans, Faz açısı, Faz sırası) kontrol edin: dördü de sağlanana kadar Senkronoskop açısı'nı, Şebeke frekansı'nı ya da Şebeke gerilimi'ni değiştirin ve Kesici'yi ancak o zaman kapatın. Şimdi kapatılırsa tepe akım göstergesi zamanlamanın neden önemli olduğunu gösterir.
  • Kesici kapalıyken ve Türbin gücü %60'ta (48 kW mil gücü) makine yaklaşık 45,8 kW ve 8 A alanla yaklaşık 38 kvar verir. Alanı 12 A'e çıkarın: reaktif güç yaklaşık 105 kvar'a yükselir, yük açısı 11,6°'ye düşer ve etkin güç yaklaşık aynı kalır. Alanı 5 A'e düşürün: Reaktif güç (negatif = çekilen) göstergesi negatif olur (çekilen), yaklaşık −20 kvar; yük açısı yaklaşık 30°'ye çıkar.
  • Türbin gücü'nü artırın ve yük açısı δ\delta ile Kararlılık sınırı PmaxP_{\mathrm{max}} değerini izleyin. Kapasite diyagramı (P–Q) izinli bölgeyi, V eğrisi: alan akımına göre armatür akımı grafiği ise armatür akımını alan akımına göre gösterir.

Yük açısı, kararlılık ve kapasite

Etkin güç P = 3·V·E_f·sin δ / Xs olduğundan δ türbin gücüyle büyür. δ = 90°’de güç yaklaşık 3·V·E_f/Xs değerinde tepe yapar; bunun ötesinde rotor kutup kaydırır ve senkronizma kaybolur. Daha güçlü bir alan bu sınırı yükseltir. Kapasite (P–Q) diyagramı bütün sınırları toplar: stator ısınması (armatür akımı çemberi), rotor ısınması (alan akımı çemberi), tahrik gücü ve kararlılık sınırı.

senkron jeneratör simülatörü ile deneyin. Daha fazlası için DFIG jeneratör simülatörü ve sargılı alanlı senkron motor simülatörü sayfalarına ve sözlükteki gerilim regülasyonu terimine göz atın.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • P. Kundur, "Power System Stability and Control", McGraw-Hill.
  • S. J. Chapman, "Electric Machinery Fundamentals", McGraw-Hill.
  • IEEE Std 115, "Guide for Test Procedures for Synchronous Machines".

Simülatörde deneyin

Sık sorulan sorular

Senkron jeneratörün frekansı neyle belirlenir?
Rotor hızı ve kutup sayısıyla: f=p×n/120f = p \times n / 120; nn dev/dk cinsindendir. Dört kutuplu bir makinenin 50 Hz vermesi için 1500 dev/dk'da dönmesi gerekir.
Alternatörü şebekeyle paralel bağlamanın koşulları nelerdir?
Kesici kapandığı anda alternatörün gerilim büyüklüğü, frekansı, faz açısı ve faz sırası şebekeninkilerle uyuşmalıdır. Bunu kontrol etmek için senkronoskop ya da otomatik senkronizör kullanılır.
Şebekeye bağlı jeneratörde alan akımı neyi kontrol eder?
Reaktif gücü ve güç faktörünü. Daha yüksek alan akımı makineyi aşırı uyarılmış yapar ve makine reaktif güç verir. Etkin gücü alan değil, tahrik makinesi belirler.
Yük açısı nedir?
Rotor alanı ile stator alanı arasındaki açıdır; eşdeğer olarak iç EMK EfE_f ile uç gerilimi VV arasındaki açıdır. Etkin güçle artar ve 90°'de makine kararlı durum kararlılık sınırına ulaşır, senkronizmayı kaybeder.
Jeneratör yüklenince uç gerilimi neden düşer?
Armatür direnci, kaçak ve armatür reaksiyonu yüzünden. Geri yük alanı zayıflatır ve en büyük düşümü verir; bu yüzden gerilimi tutmak için alan akımının artırılması gerekir.
Curvo Studio simülatörü dönen bir senkronoskobu modelliyor mu?
Hayır. Senkronoskop açısı bir kaydırıcıyla ayarlanır ve zamanla değişmez. 3B sahnedeki ibre yalnızca frekans farkı sınırın dışındayken döner.
Türbin gücü çok yüksek olursa ne olur?
Yük açısı kararlı hal sınırı olan 90°’ye kadar büyür. Bunun ötesinde elektriksel güç türbin gücünü dengeleyemez, rotor hızlanır ve şebeke alanına karşı kutup kaydırır; makine devreden çıkarılmalıdır. Daha büyük alan akımı sınırı yükseltir, bu yüzden az uyarılmış makine senkronizmadan ilk çıkan olur.