Kısım 2 · Bölüm 14
Röle sürücü devresi ve flyback diyot
Röle bobini bir indüktördür; bu yüzden transistörle kapatıldığında besleme geriliminin çok üzerinde bir gerilim darbesi oluşur. Bobine, katodu pozitif beslemeye gelecek biçimde bağlanan flyback diyodu bu darbeyi beslemenin yaklaşık bir diyot düşümü üzerinde sınırlar ve sürücü transistörü korur.
Röle bobini neden bir sürücüye ihtiyaç duyar
Bir röle bobini onlarca miliamper ya da daha fazla akım çeker; bu, bir mikrodenetleyici pini için fazladır. Bu yüzden bobin akımını bir transistör anahtarlar. Pin, transistörün bazını bir dirençle sürer; bobin ise kollektör devresindedir. Rölenin kendisi röle simülatöründe çekme (pull-in) ve bırakma (drop-out) gerilimleriyle anlatılır; bu iki gerilim, kontağın titremesini engelleyen histerezisi oluşturur.
Transistör sürücüsünün boyutlandırılması
Çözülmüş örnek: 400 Ω bobinli 12 V'luk bir röle ve 5 V'luk lojik sinyal.
1. Bobin akımı: ; bobin gücü 0,36 W'tır. 2. 10'luk zorlanmış kazanç için baz akımı: . 3. Baz direnci: . Yaklaşık 2,9 mA veren standart 1,5 kΩ'u kullanın. 4. Anma akımı en az 100 mA olan küçük sinyal NPN transistör fazlasıyla yeter.
Zorlanmış kazancın ve baz direncinin mantığı anahtar ve yükselteç olarak BJT rehberinde anlatılır. MOSFET de aynı biçimde çalışır; baz direnci gerekmez, yalnızca bir kapı (gate) direnci ve bir aşağı çekme (pull-down) direnci yeter.
Bobin kapatıldığında ne olur
Bobinin üzerindeki gerilim olduğundan bobin akımı anında değişemez. Transistör kapandığında bobindeki 30 mA'in gidecek yeri kalmaz. Bobin gerilimi tersine döner ve bir şey iletime geçene dek büyür; genellikle bu, transistörün kollektörünün onlarca ya da yüzlerce voltta delinmesidir. 40 V'luk bir transistör böyle yok olur.
Söz konusu enerji 'dir. 30 mA taşıyan, diyelim 0,5 H'lik bir bobinde bu yalnızca 0,225 mJ'dür; ancak mikrosaniyeler içinde boşalınca transistöre zarar vermeye yeter ve darbe başka devrelere gürültü olarak da geçer. Aynı davranış, bir bobin açıldığında RL zaman sabitinde de görülür.
Flyback diyot
Bobine paralel bir diyot bağlayın: katodu pozitif tarafa, anodu transistör tarafına gelsin. Normal çalışmada ters kutuplanmıştır ve hiçbir şey yapmaz. Transistör kapandığında bobin gerilimi tersine döner, diyot iletime geçer ve bobin akımı bobin ile diyot içinde dolaşarak zaman sabitiyle söner.
Örnekte 0,5 H varsayımıyla olur. Kollektör artık darbe yerine yalnızca besleme artı bir diyot düşümünü, yani yaklaşık 12,7 V'u görür.
Diyot seçimi:
- Ters gerilim değeri, pay bırakarak besleme geriliminin üzerinde olmalıdır.
- İleri akım değeri en az bobin akımı kadar olmalıdır. 1N4148 (PN diyot simülatörü hazır ayarlarına bakın) 30 mA'lik bobini taşır; 1N4001 ise bir ampere kadar bobinleri taşır.
- Darbe yavaş olduğu için hız kritik değildir.
Diyodun ileri yöndeki davranışı diyot karakteristik eğrisini okumak rehberinde anlatılır.
Yan etkiler ve alternatifler
Flyback diyodu rölenin bırakmasını yavaşlatır; çünkü bobin akımı hızla çökmek yerine diyot üzerinden söner ve kontak daha geç açılır. Kontaklar ağır yükleri anahtarlıyorsa bu önemlidir; çünkü yavaş açılma arkı ve aşınmayı artırır. Flyback diyoduna seri bir Zener diyot, bobin geriliminin Zener gerilimine kadar yükselmesine izin vererek sönümü hızlandırır. Diğer seçenekler bobine paralel bir RC snubber ya da TVS diyottur.
AC bobinde diyot kullanılamaz; onun yerine RC snubber ya da varistör kullanılır. Bobin korumasından ayrı olan kontak anma değerini de kontrol edin: kontaklar yükün kendi indüktif darbesini görür.
Simülatörlerde deneyin
Röle simülatörünü açın, çekme noktasını görmek için bobin gerilimini yavaşça yükseltin, bırakma noktasını görmek için de düşürün. Sonra NPN BJT simülatörünü açın ve baz akımının çalışma noktasını kesim, aktif bölge ve doyma arasında nasıl taşıdığına bakın; bir röle sürücüsü bu açık ve kapalı durumlara dayanır.
Bobin direnci ve kontak değeri
Kalıcı rejimde bobin bir direnç gibi davranır: bobin akımı, bobin gerilimi bölü bobin direncidir; 400 Ω'luk bobine sahip 12 V'luk bir röle 30 mA çeker ve 360 mW harcar. Kontakların kendi sınırları vardır ve en yüksek akım ile gerilim olarak verilir. Kontak değerinin aşılması ark, kaynama veya hızlı aşınmaya yol açar; motor ve selenoid gibi endüktif yüklerde ise kesme anında gerilim darbesi oluştuğundan düşürülmüş bir değer kullanılmalıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- P. Horowitz ve W. Hill, "The Art of Electronics", indüktif yükler ve röleler bölümleri.
- A. S. Sedra ve K. C. Smith, "Microelectronic Circuits", bipolar jonksiyon transistörler bölümü.
- IEC 61810-1, "Electromechanical elementary relays: General and safety requirements".
Simülatörde deneyin
Sık sorulan sorular
- Röle neden flyback diyoduna ihtiyaç duyar?
- Röle bobini bir indüktördür. Sürücü transistör kapandığında bobin, transistörü yok edebilecek yüksek bir gerilim darbesi üretir. Diyot bobin akımına bir yol verir ve gerilimi yaklaşık besleme artı 0,7 V ile sınırlar.
- Flyback diyodu hangi yönde bağlanır?
- Bobine paralel olarak, katodu (bantlı uç) pozitif beslemeye, anodu transistöre bakacak şekilde. Normal çalışmada ters kutupludur.
- Röle bobini için hangi diyodu kullanmalıyım?
- 1N4148 yaklaşık 100–200 mA'e kadar bobinler için yeter. Daha büyük bobinlere 1N4001 ya da benzeri uygundur. Ters gerilim değeri besleme geriliminden büyük olmalıdır.
- Flyback diyodu röleyi yavaşlatır mı?
- Evet. Bobin akımı daha yavaş söner, bu yüzden kontaklar biraz geç açılır. Flyback diyoduna seri bir Zener diyot ya da bir RC snubber bırakmayı hızlandırır.
- Röle bobininin çektiğinden fazla akımı anahtarlayabilir mi?
- Evet, rölenin amacı budur. Bobin 30 mA çekerken kontaklar, yük kontak değeri içinde kaldıkça 10 A veya daha fazlasını anahtarlayabilir. Sınırı bobin değil, kontakların akım ve gerilim değerleri belirler; endüktif yüklerde bu değer daha düşüktür.